Tâm lý sau sinh: buồn thoáng qua và trầm cảm sau sinh khác nhau thế nào

Trong tuần đầu sau sinh, rất nhiều người mẹ khóc vì những chuyện không đâu và không hiểu vì sao. Đó là trải nghiệm phổ biến tới mức nó được coi là bình thường. Nhưng có một ranh giới, và biết ranh giới đó ở đâu là điều quan trọng nhất cần rút ra từ bài này.

Trạng thái buồn thoáng qua

• Thường xuất hiện trong vài ngày đầu sau sinh.
• Khóc dễ, tâm trạng lên xuống nhanh.
• Dễ cáu, dễ xúc động.
• Lo lắng nhẹ, khó ngủ.
• Vẫn chăm được con và chăm được bản thân.
• Tự nhẹ đi trong khoảng hai tuần.

Nguyên nhân là tổ hợp của thay đổi nội tiết đột ngột, kiệt sức, thiếu ngủ và một biến động lớn trong cuộc sống. Nó không phải là bệnh và thường không cần điều trị — chỉ cần được nghỉ, được ăn và được hiểu.

Trầm cảm sau sinh

• Kéo dài hơn hai tuần và không khá lên.
• Buồn sâu, cảm giác trống rỗng hoặc vô vọng.
• Mất hứng thú với mọi thứ, kể cả với con.
• Không ngủ được ngay cả khi có cơ hội.
• Ăn quá nhiều hoặc không ăn nổi.
• Cảm giác mình là người mẹ tồi.
• Cảm giác tách rời khỏi con.
• Khó tập trung, khó quyết định.
• Ảnh hưởng tới việc chăm con và chăm bản thân.

Điểm phân biệt chính không phải là buồn tới mức nào mà là thời gian và mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt. Trầm cảm sau sinh cũng có thể xuất hiện muộn, nhiều tuần hoặc nhiều tháng sau sinh, chứ không chỉ ngay sau.

Lo âu sau sinh

• Lo lắng quá mức, không kiểm soát được.
• Ám ảnh về sự an toàn của bé.
• Kiểm tra bé liên tục, không ngủ được vì sợ.
• Hình ảnh đáng sợ hiện lên trong đầu ngoài ý muốn.
• Triệu chứng cơ thể: tim đập nhanh, khó thở, run.

Lo âu sau sinh ít được nói tới hơn trầm cảm nhưng cũng phổ biến và cũng có cách điều trị. Những hình ảnh đáng sợ hiện lên ngoài ý muốn là triệu chứng khá thường gặp và làm người mẹ rất hoảng vì tưởng mình có vấn đề nghiêm trọng — hãy nói ra với bác sĩ thay vì giấu.

Loạn thần sau sinh

• Hiếm nhưng là cấp cứu.
• Nghe thấy hoặc nhìn thấy những thứ người khác không thấy.
• Tin vào những điều không có thật.
• Hành vi lộn xộn, mất ngủ hoàn toàn.
• Thay đổi rất nhanh trong vài ngày đầu sau sinh.
• Cần đưa đi khám ngay lập tức.

Đây là tình huống cần xử lý khẩn cấp. Người nhà là người phát hiện được, vì bản thân người mẹ trong tình trạng đó không nhận ra mình đang có vấn đề.

Ai có nguy cơ cao hơn

• Từng bị trầm cảm hoặc lo âu trước đây.
• Từng bị trầm cảm sau lần sinh trước.
• Cuộc sinh có sang chấn hoặc khác xa mong muốn.
• Thiếu người hỗ trợ.
• Khó khăn về kinh tế hoặc trong quan hệ.
• Bé có vấn đề sức khoẻ.
• Gặp khó khăn trong việc cho con bú.

Nhưng nó cũng xảy ra ở người không có yếu tố nào. Vì vậy không ai nên nghĩ rằng mình không thuộc nhóm nguy cơ thì không cần để ý.

Khi nào tìm hỗ trợ

• Buồn kéo dài quá hai tuần.
• Không khá lên hoặc nặng dần.
• Ảnh hưởng tới việc chăm con hoặc chăm bản thân.
• Không ngủ được ngay cả khi có cơ hội.
• Cảm giác tách rời khỏi con.
• Bất cứ ý nghĩ nào về việc làm hại bản thân hoặc làm hại bé — đi khám ngay.

Nói với bác sĩ hoặc nữ hộ sinh trong buổi khám hậu sản, hoặc gọi sớm hơn nếu cần. Đây là tình trạng có cách điều trị hiệu quả, và điều trị sớm thì hồi phục nhanh hơn nhiều.

Người nhà làm gì

• Hỏi cụ thể: hôm nay em thế nào, thay vì hỏi chung chung.
• Trông bé để mẹ ngủ một giấc dài.
• Làm việc nhà mà không cần được nhờ.
• Lắng nghe mà không sửa chữa, không phán xét.
• Không nói những câu gạt đi cảm xúc.
• Cùng đi khám nếu thấy dấu hiệu kéo dài.
• Để ý cả những thay đổi mình quan sát được.

Giấc ngủ là yếu tố quan trọng nhất và cũng là thứ người nhà giúp được cụ thể nhất. Một giấc ngủ liền năm tiếng có tác động lớn hơn nhiều so với mọi lời động viên.

Những câu không nên nói

• Ai cũng vậy mà, có gì đâu.
• Con khoẻ thế còn buồn gì nữa.
• Nghĩ tích cực lên là hết.
• Hồi tôi sinh có được nghỉ đâu.
• Em phải mạnh mẽ lên vì con.

Những câu này xuất phát từ ý tốt nhưng chúng gạt đi cảm xúc và làm người mẹ càng thấy mình có lỗi. Câu có ích hơn nhiều là: anh thấy em đang mệt, để anh trông con cho em ngủ.

Người đi cùng cũng có thể bị

Trầm cảm sau khi có con không chỉ xảy ra với người mẹ. Người bạn đời cũng có thể gặp, nhất là khi thiếu ngủ kéo dài, áp lực kinh tế và cảm giác bất lực. Điều này ít được nói tới hơn nhiều và cũng đáng được để ý, được nói ra và được hỗ trợ.

Một điều cần nói rõ

Trầm cảm sau sinh không phải là yếu đuối, không phải là thiếu thương con, và không phải là lỗi của ai. Nó là một tình trạng y tế có nguyên nhân và có cách điều trị. Người mẹ đang trải qua nó không cần phải cố gắng hơn — cô ấy cần được giúp, và việc xin giúp là điều đúng đắn nhất có thể làm cho cả mình lẫn con.

Câu hỏi thường gặp