Ba vấn đề trong bài này thường nối tiếp nhau: đau và nứt núm vú làm mẹ ngại cho bú, ngại cho bú làm sữa ứ lại, sữa ứ lại dẫn tới tắc tia, và tắc tia không xử lý có thể thành viêm vú. Bắt được ở mắt xích đầu tiên là dễ nhất.
Đau và nứt núm vú
- Nguyên nhân phổ biến nhất là khớp ngậm chưa đúng.
- Cũng có thể do tư thế, do cách tách bé ra, hoặc do máy vắt không phù hợp.
- Biểu hiện: đau suốt cữ bú, nứt, chảy máu.
- Núm vú ra khỏi miệng bé bị dẹt hoặc trắng nhợt.
Điều cần làm đầu tiên luôn là kiểm tra khớp ngậm, vì chữa triệu chứng mà không sửa nguyên nhân thì vết nứt không lành được. Xin người có chuyên môn xem trực tiếp một cữ bú là cách nhanh nhất.
Chăm sóc núm vú bị đau
- Sửa khớp ngậm trước hết.
- Bắt đầu cữ bú ở bên ít đau hơn.
- Tách bé ra đúng cách bằng ngón tay ở khoé miệng.
- Để núm vú khô thoáng sau khi bú.
- Thay miếng lót thấm sữa thường xuyên.
- Hỏi nhân viên y tế trước khi bôi bất cứ thứ gì.
Giữ khô thoáng là điều quan trọng và hay bị bỏ qua: miếng lót ẩm để lâu tạo môi trường cho vi khuẩn và nấm. Thay ngay khi thấy ẩm chứ đừng đợi hết ngày.
Tắc tia sữa
- Một cục cứng ở vú, đau tại chỗ.
- Có thể thấy một vùng da đỏ.
- Không sốt, không mệt nhiều.
- Hay xảy ra khi bỏ cữ, mặc áo chật hoặc nằm đè lên.
Điểm phân biệt với viêm vú là không sốt và không mệt toàn thân. Tắc tia là vấn đề tại chỗ và thường xử lý được ở nhà nếu làm sớm.
Xử lý tắc tia
- Cho bé bú thường xuyên ở bên bị tắc.
- Chườm ấm trước khi bú.
- Xoa nhẹ từ chỗ cục về phía núm vú trong lúc bú.
- Đổi tư thế cho bú để bé hút ở các hướng khác nhau.
- Chườm mát sau khi bú.
- Nghỉ ngơi, uống đủ nước.
- Mặc áo lót rộng, không có gọng ép.
Xoa mạnh hoặc day ấn thật lực là điều nên tránh vì có thể làm tổn thương mô và sưng thêm. Xoa nhẹ theo hướng về núm vú trong lúc bé đang bú là cách được khuyên.
Phòng tắc tia
- Không bỏ cữ, không để dồn sữa lâu.
- Cho bú đều ở cả hai bên.
- Áo lót vừa vặn, không chật, tốt nhất không gọng.
- Không nằm đè lên một bên quá lâu.
- Cẩn thận với dây địu hoặc dây túi ép ngang ngực.
- Nghỉ ngơi đủ, vì mệt làm dễ tắc hơn.
Dây túi xách hoặc dây địu ép ngang ngực là nguyên nhân hay bị bỏ sót. Nếu tắc tia tái đi tái lại ở cùng một chỗ, hãy xem lại có thứ gì đang ép vào vùng đó hằng ngày không.
Viêm vú
- Một vùng vú đỏ, nóng, sưng, đau.
- Kèm sốt và ớn lạnh.
- Cảm giác mệt rã rời như bị cúm.
- Thường ở một bên.
- Có thể tiến triển nhanh trong vài giờ.
Cảm giác mệt như bị cúm kèm đau một bên vú là bộ đôi khá đặc trưng. Nếu thấy như vậy thì đi khám sớm, đừng chờ vài ngày xem có tự đỡ không.
Khi nghi viêm vú
- Đi khám sớm, trong ngày.
- Tiếp tục làm trống vú đều đặn theo hướng dẫn.
- Nghỉ ngơi, uống đủ nước.
- Chườm theo hướng dẫn nhận được.
- Nói rõ với bác sĩ rằng mình đang cho con bú.
- Dùng thuốc đúng theo đơn, dùng hết liệu trình.
Việc tự ngừng thuốc khi thấy đỡ là nguyên nhân hay dẫn tới tái phát. Nếu được kê kháng sinh thì dùng hết theo chỉ định kể cả khi đã thấy khoẻ.
Áp xe vú
- Là biến chứng khi viêm vú không được xử lý kịp.
- Khối sưng đau, căng, có thể mềm ở giữa.
- Cần được bác sĩ đánh giá và xử lý.
- Đây là lý do không nên chần chừ khi nghi viêm vú.
Đây chính là kết cục mà việc đi khám sớm giúp tránh. Một cuộc khám trong ngày khi mới sốt đơn giản hơn rất nhiều so với xử lý một ổ áp xe vài ngày sau.
Nấm ở núm vú
- Đau rát, bỏng, có khi đau cả sau khi bú xong.
- Núm vú có thể đỏ, bóng hoặc bong nhẹ.
- Bé có thể có mảng trắng trong miệng.
- Cần điều trị cho cả mẹ và bé cùng lúc.
- Đi khám, không tự mua thuốc bôi.
Đặc điểm nhận ra là đau vẫn kéo dài sau khi bé đã nhả ra, khác với đau do khớp ngậm vốn chỉ trong lúc bú. Điều trị cần đồng thời cho cả hai mẹ con, nếu không sẽ lây qua lại.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
- Sốt.
- Vùng vú đỏ nóng lan rộng.
- Khối sưng đau tăng nhanh.
- Núm vú nứt chảy máu không lành.
- Chảy mủ.
- Mệt rã rời kèm đau vú.
Sốt trong bối cảnh này luôn là lý do đi khám, kể cả khi vẫn thấy tạm chịu được. Xử lý sớm gần như luôn đơn giản hơn nhiều so với để vài ngày.
Điều đáng nhớ
Không vấn đề nào trong bài này là lỗi của người mẹ, và không cái nào đòi hỏi phải ngừng cho con bú như phản xạ đầu tiên. Điều chúng đòi hỏi là được xử lý sớm — và trong phần lớn trường hợp, việc đó bắt đầu bằng một cuộc gọi hoặc một buổi khám thay vì nhiều ngày chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Đau núm vú khi cho bú có bình thường không?
Cảm giác kéo mạnh trong vài giây đầu là bình thường, nhưng đau kéo dài hay nứt chảy máu thì không và thường do khớp ngậm chưa đúng. Hãy xin nhân viên y tế hoặc tư vấn viên sữa mẹ xem trực tiếp một cữ bú thay vì chịu đựng.
Tắc tia sữa nhận biết thế nào?
Thường là một cục cứng ở vú kèm đau tại chỗ, có thể thấy một vùng đỏ, nhưng người mẹ không sốt và không mệt nhiều. Cho bé bú thường xuyên ở bên đó, chườm ấm trước khi bú và xoa nhẹ về phía núm vú là những việc thường được khuyên.
Khi nào tắc tia thành viêm vú?
Khi xuất hiện sốt, ớn lạnh và cảm giác mệt như bị cúm kèm với vùng vú đỏ nóng đau, đó là lúc cần đi khám sớm. Đừng chờ vài ngày xem có tự đỡ không vì để lâu có thể dẫn tới áp xe.
Bị viêm vú có phải ngừng cho bú không?
Thường vẫn tiếp tục cho bú được và việc làm trống vú đều đặn còn là một phần của xử lý, nhưng hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình. Nếu được kê thuốc thì hãy nói rõ mình đang cho con bú.